Historia Biskupca

Z przywileju lokacyjnego dla wsi Bęsia z 1389 r., pochodzi pierwsza wiadomość o istnieniu na terenie dzisiejszego Biskupca strażnicy. Rok 1374 można przyjąć jako termin budowy przez biskupa warmińskiego, Henryka Sorboma, zamku przygranicznego, dziś już nieistniejącego. Jak wynika z dokumentów była to początkowo budowla drewniano-ziemna, ale wolno przypuszczać, że wkrótce rozpoczęto budowę twierdzy murowanej.

W 1395 r., biskup Henryk Sorbom wystawił dokument lokacyjny dla miasta, które wyrosło z osady przyzamkowej. Od zamku biskupiego miasto wzięło swoją nazwę Bischofsburg. Zamek ów widnieje obecnie w herbie miasta, jako gmach o spadzistym dachu z dwiema wieżami z blankami. Elementem realistycznym jest również herb założyciela z infułą u szczytu tarczy.

Miasto niegdyś było otoczone murami obronnymi z dwiema bramami - Reszelską i Szczycieńską. Środek miasta zajmował zaś rynek z ratuszem.

Biskupiec był najmłodszym i zarazem ostatnim z 12 miast Warmii. Jego pierwsi mieszkańcy pochodzili prawdopodobnie z gęściej zaludnionych okolic Barczewa i Reszla. Sam zasadźca, Jan pochodził ze wsi Mokiny koło Barczewa.

Od 1414 r., od czasu wojny "głodowej", która przyniosła miastu ogromne straty, notuje się napływ osadników z Mazowsza. Proces ten trwał aż do XVII w.
Biskupiec był siedzibą okręgu administracyjnego zwanego komornictwem. Było to komornictwo podległe władzy biskupa. Osobą sprawującą ten urząd z ramienia zwierzchności był burgrabia rezydujący na zamku. Dbał on m.in. o obronność zamku oraz wykonywał funkcje sądownicze i administracyjne. Urząd burgrabiego uległ likwidacji wraz z zagładą zamku, spalonego - jak kościół i całe miasto - w połowie XV w., w wyniku wojny trzynastoletniej.

Na mocy pokoju toruńskiego Biskupiec wraz z biskupią Warmią znalazł się w granicach Polski. Obowiązki burgrabiego Biskupieckiego przejął burgrabia w sąsiednich Jezioranach. Stopniowo Biskupiec wraz ze swoim dotychczasowym okręgiem został włączony do komornictwa jeziorańskiego, chociaż jakiś czas jeszcze funkcjonowało zwyczajowo komornictwo Biskupieckie.

U swych początków Biskupiec był małym, ubogim miasteczkiem, otoczonym murami obronnymi. Ubóstwo jego mieszczan pogłębiały powtarzające się kataklizmy wojny, pożary i epidemie. Zamożniejsi mieszkańcy zajmowali się handlem i rzemiosłem, które jednak w przypadku Biskupca odgrywały mniejszą rolę bowiem miasto położone było na uboczu, z dala od dróg, które przemierzali kupcy oraz od tanich szlaków żeglugowych. Głównym zajęciem mieszkańców oraz głównym ich źródłem dochodów aż do połowy XIX w. była uprawa roli, zwłaszcza lnu a także hodowla bydła.

W 1455 r., po Olsztynie, Barczewie i Reszlu, w ręce Zakonu Krzyżackiego oddały się również Biskupiec. Miasto opanowały zaciężne wojska krzyżackie, które doprowadziły je do całkowitej ruiny. Tym samym Biskupiec przez pewien czas nie liczył się w sensie militarnym, bo cały wysiłek skierowany został na odtworzenie zabudowy miejskiej, a nie na rekonstrukcję fortyfikacji. W 1505 r. miasto po raz kolejny spłonęło wraz z kościołem. Po odbudowaniu ponownie zostało zniszczone i spalone w czasie wojny polsko-krzyżackiej.

Następujące po tym całe stulecie bez wojen wpłynęło korzystnie na rozwój miasta i wzrost zamożności jego mieszkańców. Z roku 1565 r., pochodzi najstarsza wzmianka o istnieniu w Biskupcu szkoły parafialnej. Miasto nie uniknęło jednak pożarów w 1557, 1565 oraz 1571 r.. Najprawdopodobniej właśnie wtedy spłonął kościół, skoro w 1580 r., biskup Marcin Kromer wyświęcił nowy.

Kolejne dwa stulecia również nie oszczędziły miasta. W l6l7 r. Biskupiec został złupiony przez zaciężnych Aleksandra Lisowskiego. Wkrótce po tym pierwsza wojna szwedzka (1626-1029) przyniosła ze sobą uciążliwe kontrybucje połączone z przemarszem bądź to szwedzkich, bądź polskich wojsk. W okresie „potopu" szwedzkiego (1655-1660) miasto okupowały wojska szwedzkie, a następnie brandenburskie. Nie jest wykluczone, że miasto zostało w tym czasie złupione przez Tatarów sprzymierzonych z Polską. Było to bowiem wówczas terytorium „obce", gdyż elektor brandenburski zawarł układ ze Szwedami, oddając w lenno Prusy i Warmię, po czym zajął tę ostatnią, sprawując nad nią urząd komisaryczny. W listopadzie l656 r. elektor uzyskał pełną niezależność dla Prus i Warmii - czyli uwolnienie ich od związków z Polską. Po niespełna roku zmuszony był na mocy układu w Welawie zwrócić Warmię. Brandenburczycy pomagający Polsce usunąć Szwedów zachowywali się jednak na Warmii jak w kraju obcym i już po ustąpieniu Szwedów z Biskupca spalili miasto. Płonęło ono jeszcze kilkakrotnie: w 1669, 1692 i 1700 r.

W czasie wojny północnej nie było tu działań zbrojnych, jednak miasto znacznie ucierpiało podczas przemarszów i kwaterunków wojsk. Wspomnieć także należy o plagach epidemii dziesiątkujących ludność w latach 1627, 1657, 1709-1710 i 1712. W tych ostatnich w Biskupcu zmarło na dżumę 159 osób. Potem była wojna siedmioletnia i choć w konflikcie tym Polska nie brała udziału, zarówno Prusy, jak i Rosja, nie zważając na to, traktowały Warmię jak swą bazę zaopatrzeniową. W Biskupcu wskutek nędzy i chorób umierało w tym czasie bardzo wielu ludzi. W 1772 r., miasto liczyło zaledwie 1064 mieszkańców. Kilka lat wcześniej pożar strawił całe miasto, wskutek czego biskup warmiński udzielił mieszkańcom dwuletniego zwolnienia od podatków i opłat. Z chwilą zagarnięcia Warmii przez Prusy - w wyniku pierwszego rozbioru Polski - zwierzchność kościelna ustąpiła miejsca państwowej. Przeprowadzony wówczas spis potwierdził, że głównym źródłem utrzymania mieszkańców było rolnictwo. W XVIII w. miasto uskarżało się na plagę wilków, która trwać miała aż do lat siedemdziesiątych XIX w. i przynosiła znaczne straty w hodowli zwierząt. W styczniu 1807 r. w trakcie wojen napoleońskich miasto zostało doszczętnie ograbione z żywności i paszy dla zwierząt przez wojska francuskie. Po pokoju w Tylży przez miasto przeciągały powracające wojska francuskie, polskie i włoskie, a w końcu też rosyjskie i pruskie. Na przełomie maja i czerwca 1812 r., miasto ponownie było kwaterą wojsk francuskich ciągnących na Rosję. W sierpniu 1814 r. miasto było kilka dni we władaniu wojsk rosyjskich.

W latach dwudziestych XIX w. mieszkańcy Biskupca doznali skutków ogólnie panującego kryzysu gospodarczego związanego ze spadkiem cen zboża. Doszły do tego kolejno następujące pożary w latach 1823, 1824 i 1825.

Od grudnia 1831 r. do lutego roku następnego panowała w mieście epidemia cholery. Z 2077 mieszkańców zachorowało 200, a zmarło 82.

W latach dwudziestych i czterdziestych rząd pruski wprowadził istotne zmiany w sposobie użytkowania ziemi, polegające na tzw. "separacjach", to jest podziale wspólnie dotąd uprawianych ziem między dotychczasowych użytkowników. Pomimo dokonanego w ten sposób uwłaszczenia, znalazła się jednak spora grupa ludzi, pracujących dotychczas w podmiejskiej fabryce płótna, którzy wskutek zamknięcia jej z braku surowca, zmuszeni zostali do szukania pracy gdzie indziej. Fakt ten oraz wspomniana recesja w rolnictwie spowodowały ogólne zubożenie mieszkańców. Doszły do tego powracające epidemie cholery, wywołane brakiem higieny, które dziesiątkowały ludność. Na przestrzeni 20 lat na chorobę tę zmarło w Biskupcu ok. 400 osób.

Pomimo to, od połowy XIX w. obserwuje się systematyczny przyrost ludności. Był on skutkiem pojawienia się czynników miastotwórczych, rozwoju rzemiosł i usług, rozwoju budownictwa i występującego w związku z tym zapotrzebowania na siłę roboczą.

W 1853 r. w Biskupcu było 238 uczniów, których uczono religii w językach polskim i niemieckim, a nauczycielami byli polscy księża. W 1862 r. przeniesiono do Biskupca siedzibę powiatu reszelskiego, co spowodowało dalszy wzrost liczby mieszkańców, spotęgowany dodatkowo rozwojem sieci dróg.

l października 1865 roku miasto otrzymało stację telegraficzną.

W ciągu ostatniego dziesięciolecia XIX w. liczba mieszkańców miasta wzrosła o 1000 osób i wynosiła w 1900 r. 5250 osób. Z początkiem września 1898 r. oddano w Biskupcu do eksploatacji stację kolejową, a do 1909 r. miasto otrzymało połączenia kolejowe z Czerwonką, Mrągowem i Szczytnem. W następnych latach miasto przeżywa dalszy rozwój cywilizacyjny: w 1899 r. na ulicach rozbłysło światło elektryczne z energii pochodzącej z prywatnego agregatu; w 1901 r. na chodnikach i głównych ulicach położono twardą nawierzchnię; w 1910 r. miasto otrzymało własną elektrownię; w latach 1912-1913 uruchomiono wodociągi i kanalizację, co zlikwidowało jedną z głównych przyczyn częstych epidemii.

W okresie I wojny światowej Biskupiec nie był bezpośrednio narażony na działania wojenne, chociaż kilka dni stacjonowały tu wojska rosyjskie, i tędy też trwał ich przemarsz do miejsca bitwy w rejonie Zerbunia, rozegranej w sierpniu 1914 r. Uciekające po przegranej wojska rosyjskie przez kilkanaście godzin przemierzały miasto, rekwirując konie i zwierzęta hodowlane.

Po wojnie, w okresie przedplebiscytowym, nastąpiło znaczne ożywienie ruchu polskiego na Warmii. We wrześniu 1919 r. powstała w Biskupcu ekspozytura Polskiej Rady Ludowej. Wynik głosowania w dniu 11 lipca 1920 r. był niekorzystny dla Polski.

W okresie poplebiscytowym, aż do wybuchu II wojny światowej, działały w Biskupcu polskie organizacje: Koło Związku Polaków w Niemczech, Towarzystwo Młodzieży i inne. Do wybitnych postaci należeli: August Bykowski, właściciel polskiej księgarni i kierownik polskiej biblioteki oraz Jan Pałka, właściciel polskich sklepów i kupiec.

Wojna kolejny raz przyniosła miastu zniszczenie. W styczniu 1945 r. miasto zajęły wojska sowieckie, a w lutym przeszedł tędy front.

Powrót Biskupca wraz z całą Warmią do Rzeczpospolitej nastąpił w związku ze zmianą granic państwowych, na mocy układu jałtańskiego i wcześniejszych porozumień trzech mocarstw. Jednostronne decyzje rządu ZSRR z marca 1945 r., dotyczące organizacji administracji polskiej, stworzyły możliwości przejęcia również przemysłu na rzecz tej administracji. Na tej podstawie została powołana Grupa Operacyjna na Prusy Wschodnie, której pełnomocnik pojawił się w Biskupcu 13 kwietnia 1945 r. W dniu 11 maja otrzymał pisemną nominację, a 21 maja administrację powiatu reszelskiego przejął pierwszy powojenny starosta.

23 lipca otwarto w Biskupcu pierwszą po wojnie szkołę. W sierpniu rozpoczęła pracę elektrownia miejska. Latem rozpoczęło też działalność Państwowe Przedsiębiorstwo Traktorów i Maszyn Rolniczych, przekształcone w latach pięćdziesiątych w Państwowy Ośrodek Maszynowy. We wrześniu uruchomiono Biskupiecki tartak i młyn, a w październiku wodociągi i kanalizację. W 1945 r. otwarto też szpital, przekształcony później w placówkę lecznictwa otwartego. W dniu l listopada otrzymał nominację pierwszy powojenny burmistrz Biskupca.

Lata 1946 – 1989 przyniosły powolny rozwój w wielu dziedzinach gospodarki i działalności publicznej, a także kolejne zmiany organizacyjne w administracji. Na początku listopada 1946 r. otwarto bibliotekę powiatową. W roku 1947 „Społem" podjęło wstępne prace nad uruchomieniem zakładu mleczarskiego. W liatach 1949-1957 był to Państwowy Zakład Mleczarski, przekształcony później w Okręgową Spółdzielnię Mleczarską. Oddano do użytku zdewastowaną w czasie wojny linię kolejową Czerwonka-Mrągowo-Ełk, a później linię Biskupiec-Szczytno. W 1948 r. otwarto Liceum Ogólnokształcące, a w listopadzie - bibliotekę miejską. W 1951 powstał Powiatowy Dom Kultury. Na bazie uruchomionej w pierwszych latach po wojnie stolarni powstały Reszelskie Zakłady Przemysłu Terenowego, przemianowane następnie w Biskupieckie Zakłady Meblowe Przemysłu Terenowego. W końcu 1963 r. sfinalizowano budowę nowej fabryki mebli. Odbudowany browar dał w 1957 r. pierwszą kwartę piwa, a od 1962 r. stał się placówką eksperymentalną. W tym samym roku oddano do użytku pierwszy po wojnie nowo zbudowany budynek mieszkalny.

Należałoby w tym miejscu wspomnieć, że w wyniku wojny 50% zabudowań w Biskupcu uległo zniszczeniu. Ucierpiało zwłaszcza centrum z rynkiem. Odbudowa w latach sześćdziesiątych wprowadziła przykre dysonanse do staromiejskiego charakteru centrum. Jedynie rozwój dwóch osiedli domków na północy i południu miasta, będących kontynuacją  zabudowy z okresu przedwojennego, stanowi pozytywny przykład właściwych urbanistycznie rozwiązań. Dopiero dzięki staraniom obecnych władz samorządowych rozpoczęto - w skromnym na razie wymiarze - naprawianie szkód w wyglądzie architektonicznym miasta.

Z początkiem września 1960 r. rozpoczęło działalność Technikum Ekonomiczne. W 1962 r. dawny powiat reszelski z siedzibą w Biskupcu został przemianowany na powiat Biskupiecki. W wyniku uchwały Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie z dnia 6 grudnia 1972 r. w powiecie Biskupieckim utworzono cztery gminy: Biskupiec, Bisztynek, Jeziorany i Kolno. Miasto Reszel z nowo powstałą gminą włączono do powiatu kętrzyńskiego. W 1975 r. reforma administracyjna kraju zniosła pośredni szczebel administracji państwowej i Biskupiec przestał być siedzibą powiatu, stając się siedzibą gminy Biskupiec z utworzonym Urzędem Miasta i Gminy.

Na początku września 1980 r. w nowym kompleksie Zespołu Opieki Zdrowotnej rozpoczęła funkcjonowanie Przychodnia Rejonowa, w październiku tego roku - Pogotowie Ratunkowe, a w marcu 1981 r. oddano do użytku oddziały szpitalne. Po reformie samorządowej Biskupiec stał się w 1990 r. siedzibą lokalnych władz samorządowych gminy. Utworzono Urząd Miejski.

Lata 90-te to nowa rzeczywistość w historii Biskupca. Przeobrażenia miasta i gminy Biskupiec możliwe były m.in. dzięki inwestycjom infrastrukturalnym realizowanym konsekwentnie w ciągu ostatnich lat. Do ważniejszych zaliczyć należy między innymi: zakończenie kanalizowania miasta, modernizację systemu ciepłowniczego, wodociągowanie.